ماهيّت قيام نهضت‌ها و پديده‌هاى اجتماعى نيز مانند پديده‌هاى طبيعى ماهيّت‌هاى مختلف دارند . نهضت امام حسين عليه السلام چه ماهيتى داشت ؟ براى دستيابى به ماهيّت نهضت عاشورا نخست بايد به سراغ علّت يا علل فاعلى آن برويم و علل و موجباتى را كه منجر به پيدايش آن شده است بشناسيم . با عنايت به آنچه در بحث قبل پيرامون علل و موجبات قيام امام حسين عليه السلام گفتيم در اينجا نتيجه مىگيريم كه : 1 - قيام امام حسين عليه السلام يك قيام آگاهانه و برنامه‌ريزى شده بود نه انفجارى ناخواسته و ناآگاهانه از نوع آنچه كه تحليل‌گران مادى نسبت به پديده‌هاى اجتماعى معتقد و نسبت به حادثه عاشورا مىگويند : با روى كار آمدن حزب اموى ، فشار بر مسلمانان بويژه پيروان اهل بيت عليهم السلام افزايش يافت و همچنان رو به فزونى بود ، تا آن كه در دوران يزيد به اوج خود رسيد ، چندان كه براى مخالفان و در رأس آنان حسين بن على عليه السلام غير قابل تحمل گشت . قيام آن حضرت در برابر جنايات يزيد ، در حقيقت نمايشى از اين انفجار بود . بررسى واقع‌بينانه و همه جانبه رخداد كربلا و توجه به علل و موجبات آن ومطالعه عميق سخنان رهبرى آن از آغاز امامت تا لحظه شهادت و نيز رفتار و موضع‌گيرىهاى آن گرامى در برابر سياست‌هاى سلطه‌جويانه و انحصارطلبانه معاويه و يزيد و همچنين برخورد آن حضرت با ياران خود ، بيانگر اين است كه امام عليه السلام مبارزات خود با حزب اموى را از همان آغاز با برنامه‌اى منظم و هدفدار ، سامان داد و مسلمانان را به اجراى آن فراخواند . متأسفانه بر اثر فضاى مسمومى كه معاويه ايجاد كرده بود و چهره منافقانه‌اى كه از خود ارائه مىداد ، مسلمانان نتوانستند در درگيرى جبهه امامت با دستگاه خلافت ، حق را از باطل تشخيص دهند و پشت سر امامشان به ستيز با معاويه برخيزند . و گرنه موضع امام حسين عليه السلام بسيار روشن بود . اين سخن امام عليه السلام به معاويه :